COMMENTARIA IN ARISTOTELEM GRAECA

Themistii quae fertur in Analyticorum priorum librum primum paraphrasis ut huic volumini inserta sit, V. Rose, qui in bibliotheca Parisiensi latentem1) in lucem protraxit, commentatione effecit: ‘Ueber eine angebliche Paraphrase des Themistius’ (Hermae tom. II p. 191 —213). cui nova ab aliis argumenta addi nondum potuerunt, quia ipsa nunc primum integra in publicum editur. a Themistio quidem praeter nomen nihil mutuatam eam esse illico apparet, quippe quae ex Alexandri et Philoponi commentariis misere conflata sit 2). interpretandi autem genus idem est, quod in librorum De anima, Categoriarum, Elenchorum paraphrasibus reperitur cuiusque inventorem in prooemio paraphrasis suae (XXIII 1 p. 1–3) Sophonias se profitetur. eidem in animo fuisse novam suam rationem ad alios Aristotelis libros illustrandos adhibere ex verbis καὶ πρῶιον ἐν τοῖς Περὶ ψυχῆς (p. 2,38–3,1) colligendum est. sed num revera haec Pseudothemistii paraphrasis Sophoniae auctori debeatur, non iam certo constat. quam ad rem diiudicandam praecipue ratio compilandii accuratius examinanda erit, quod ab huius praefationis instituto abhorret. Interim editoris est non praeoccupato iudicio munere suo fungi. etenim cum haec paraphrasis uno codice Parisino ad memoriam nostram servata sit, codicum tamen inopiae Alexandri et Philoponi commentariis abhibitis subvenire liceat, dubium saepe est, quae vitia librario, quae paraphrastae ipsi tribuenda sint. nam multos et manifestos errores ut ab hoc tran- scriptos relinquendos esse intactos Alexandri codicum cousensu indicatur. 1) interdum velut p. 131,5 ἐγίνετο)2) paraphrastes interpretum verba parum intellexit aut velut p. 61,19—21 (συνάγουσι . . αὗται . . . neglegentius transcripsit. satis hinc apparebit, quam mediocri ingenio paraphrastes fuerit et quantopere cavendum sit, ne eos quos aut transcripsit aut ipse commisit errores ememdemus. restant sane multa librarii menda, quo in numero sunt tritae illae confusiones vocabulorum ἡ et εἰ, περί et παρά, ἔτι, ἐστί, ὅτι et ἄρα, multaque alia, quae ex interpretum illorum commentariis corrigi possunt. imprimis librarius ad homoeoteleuta aberrans interiecta verba omisit, rarius interavit. haec igitur supplere non dubitavi: alia subnotatis interpretum verbis asteriscis indicare satis habui. praeterea saepissime, ubi paraphrastes ab interpretibus differt, horum verba subnotavi. formas inusitatas velut ἔσεται, ἀξιῴη, ἀποδῴη et structuras insolentiores intactas reliqui (cf. XXIII 1 praef. p. VIII). accentus tamen et orthographica, quae ad certam normam erant dirigenda, ad nostram aptavi consuetudinem. Codex Parisinus 2054, ex quo hanc paraphrasin ab Ernsto Maass descriptam edidi, bombycinus, quadratus, saeculi XIV vel XV, foliorum est 183, quorum numeros in dextro margine adscribendos curavi. ordo foliorum trubatus sic est restituendus: f. 64—79. f. 87—94. f. 80—86. f. –144. f. –158. f. 145—151. f. 159—183. 3) inter f. 147 insertum est folium eadem manu exaratum initium commentarii4) in Isagogen continens, cuius margini inferiori antiqua manu inscriptum est τοῦτο περιττόν ἐστι τὸ φύλλον. —multa librarius per compendia scripsit; ου, ων, ω itemque o et ω saepius vix possunt discerni. figuras syllogisticas in marginibus rubro colore appinxit, flavo terminos inscripsit. aliae quoque notae in margine archetypi videntur fuisse, quarum nonnullae in textum irrepserunt (cf. p. 97,6. 99,32—33. 100,4—5. 10(),9. 121,19. 128,8. 131,37. 139,23. 135,22). manus correctrices siglis P1 i. e. librarii ipsius et P2 i. e. manum recentiorem distinxi. Secundum eatalogum hic codex Joannis Philoponi in Analyticorum priorum librum primum commentarium continet. et inscribitur f. 1 ἰωάννου ἀλεξανδρέως τοῦ φιλοπόνου εἰς τὸ πρῶτον τῶν προτέρων ἀναλυτικῶν σχόλια καὶ ἀποσημειώσεις ἐκ τῶν συνουσιῶν ἀμμωνίου τοῦ ἑρμείου τῶν εἰς τὸ] γ(??) τὸ ᾱ: sequitur primus huius commentarii liber περὶ τῶν τριῶν σχημάτων f. –62v (=f. 3 —31v editionis Victoris Trincavelli Venetiis apud Zanettum a. MDXXXVI). subscribitur f. 63r) τέλος σὺν θεῶ τῶν ἐξ ἀμφοτέρων ὑπαρ- χουσῶν προτάσεων συζυγιῶν γινομένων ἐν τοῖς τρισὶ σχήμασι: cui subscriptioni neque spatio intermisso neque rubro colore distinctum continuatur τοὐ αὐτοῦ φιλοπόνου ἀποσημείωσις ἐκ τῶν συνουσιῶν ἀμμωνίου τῶν εἰς γ(??) τὸ β: καὶ θεμιστίου παράφρσις: similiter f. 64v interpretum nomina coninuncta alterius libri περὶ τῶν μίξεων initio inscribuntur nullo aut ab antecedentibus aut a sequentibus intervallo separata (cf. p. 1 n. 1). tertio περὶ εὐπορίας προτάσεων libro unius Themistii nomen praefixum est (cf. p. 95,9). quaeritur, ubi Philoponi commentarius in paraphrasis formam transeat. 2) errat enim Rose, qui iam inde a Themistii nomine primum addito omnia αὐτοπροσώτως proferri dicit. immo praeter paraphrastae consuetudinem in sequenti parte prima et tertia persona promiscue usurpantur. 3) accedit, quod in hac parte interpretatio lemmatis insertis interrumptiur, id quod et ipsum a paraphrastae more alienum est. itaque ipsius paraphrasis initium ab altero demum titulo f. 64v duxi, praesertim cum hinc revera novus περὶ μίξεων liber incipiat, illa autem pars, quamquam huius libri initium poni solet, potius ad praecedentem περὶ τῶν τριῶν σχημάτων pertineat. lam ipsam illam partem iudicandam proponam: Ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν (Arist. p. 29b29): περὶ τῶν τοῦ ἀναγκαίου :πληρώσαντες τὸν περὶ τῶν τριῶν σχημάτων τῶν ἐξ ὑπαρχουσῶν προτάσεων λόγον μετέλθωμεν ἐπὶ τὰς τοῦ ἀναγκαίου προτάσεις. εἰκότως δὲ δευτέραν αὐταῖς ἐπιτίθεμεν τάξιν. ἐπειδὴ γὰρ τὰ μὲν τῶν ὄντων ἀεὶ ὡσαύτως ἔχουσί και πασιν ὑπάρχουσι, τὰ δὲ ὑπάρχει μέν. οὐκ ἐξ ἀνάγκης δὲ ὑπάρχει, ἀλλὰ δύναται καὶ μὴ ὑπάρχειν, τὰ δὲ οὔτε ὑπάρχει οὔτε ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, δύναται δὲ ὅμως ὑπάρξαι καὶ μὴ ὑπάρξαι, ὧν τὸ μὲν πρῶτόν ἐστι του ἀναγκαίου, τὸ δε δεύτερον τοῦ ὑπάρχοντος, τὸ δὲ τρίτον τοὺ ἐνδεχομένου, καὶ διὰ τοῦτο τὸν μὲν περὶ τῶν ὑπαρχουσῶν προτάσεων πρῶτον ἐποιησάμεθα λόγον ὡς ἁπλουστέρων· τῷ γὰρ ὑπάρχοντι προσιόντα τινὰ οἷον τὸ ‘ἀεί’ καὶ ‘παντί’ ποιεῖ τὸ ἀναγκαῖον, τὸ δὲ ‘ποτέ’ τὸ ἐνδεχόμενον. μέσον δὲ τετάχαμεν τὸν περὶ τῶν ἀναγκαίων συζυγιῶν λόγον ὡς μέσην ἐχουσῶν τάξιν τῶν. τε ἁπλῶς ὑπαρχουσῶν καὶ τῶν ἐνδεχομένως. ὑπάρχουσι μὲν γὰρ καὶ αὗται, ἀλλ’ ἀεὶ ἀναγκαίως· αἰ δὲ τοῦ ἐνδεχομένου οὐχ ὑπάρχουσι μέν, δύνανται δὲ καὶ ὑπάρξαι καὶ μὴ ὑπάρξαι. διὰ τοῦτο μὲν οὖν δεύτερον τὸν περὶ τοῦ ἀναγκαίου συζυγιῶν ποιούμεθα λόγον. εἰ δὲ ἕτεραι μὲν αἱ ὑπάρχουσαι προτάσεις, ἕτεραι δὲ τοῦ ἀναγκαίου καὶ ἕτεραι τοῦ ἐνδεχομένου. δῆλον ὅτι ἑτέρων τῶν προτάσεων οὐσῶν ἕτερον ἔσται καὶ τὸ συμπέρασμα. διὰ τί; ὅτι οὐκ ἐξ ὁμοίων προτάσεων τε καὶ ὅρων· ἐκ μὲν γὰρ ὑπαρχουσῶν προτάσεων ὑπάρχον, ἐκ δὲ ἀναγκαίων ἀναγκαῖον, καὶ ἐξ ἐνδεχομένων ἐνδεχόμενον: ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἀναγκαίων σχεδὸν ὁμοίως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ὑπαρχόντων (Arist. p. 29b36): ὥσπερ, φησίν, ἔχουσιν αἱ ἰοῦ ὑπάρχοντος προτάσεις, ἔχουσι σχεδὸν καὶ αἰ τοῦ ἀναγκαίου. αἱ αὐταὶ γάρ εἰσιν ἐν τούτοις συλλογιστικαί 63v τε καὶ ἀσυλλόγιστοι ἐν ἑκάστῳ σχήματι, καὶ ὡσαύτως ἀλλήλαις τὰς δείξεις ἔχουσι. διοίσουσι δὲ μόνον τῷ τὰς μὲν μετὰ τρόπου εἶναι τὰς δὲ ἄνευ τρόπου. τὸ δὲ σχεδὸν πρόσκειται διὰ τὸν τέταρτον συλλογιστικὸν τρόπον τοῦ δευτέρου σχήματος καὶ τὸν πέμπτον τοῦ τρίτου· ἔστι γὰρ ἐν τούτοις διαφορὰ τῶν ἀναγκαίων πρὸς τοὺς ὑπάρχοντας, ὡς ἑξῆς ἔστιν ἡμῖν ἐπιδεῖξαι. τό τε γὰρ στερητικὸν <ὡσαύτως ἀντιστρέφει, καίτοι οὐ μόνον τὸ στερητικὸν> ἀλλὰ καὶ τὸ κατηγορικόν. τί μὴ καὶ τούτου ἐμνήσθη: ἐροῦμεν οὖν, ὅτι τὸ μὲν κατηγορικὸν ἐπὶ πάντων τῶν τρόπων ὁμοίως ἀντιστρέφει καὶ οὐδὲν θαυμαστόν, εἰ καὶ ἐπὶ τούτων· τὸ δὲ στερη- τικὸν οὐχ ὁμοίως ἐπὶ τοῦ ἐνδεχομένου, ὡς αὐτός φησι. διὸ ταύτης μόνης τῆς αντιστροφῆς ἐμνήσθη ὡς τοῖς δυσὶ τρόποις μόνοις ὑπαρχούσης, τὴν δὲ ἄλλην ὡς κοινὴν ἁπάντων παρῆκεν. ἡ γὰρ καθόλου ἀποφατικὴ οὐχ ὁμοίως ἐπὶ τοῦ ἐνδε- χομένου ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν δύο τούτων τρόπων, τοῦ τε ὑπάρχοντος καὶ τοῦ ἀναγκαίου, ἀντιστρέφει. καὶ τὸ ἐν ὅλῳ δὲ καὶ τὸ <κατὰ> παντὸς ἀποδώσομεν. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις τὸν αὐτὸν τρόπον δειχθήσονται οἱ ἀναγκαῖοι ἢ γὰρ κατ’ εὐθεῖαν ἢ δι’ ἀντιστροφῆς), ὅτι τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ὑπάρχοντος· ὁμοίως γὰρ ἢ κατ’ εὐθεῖαν δειχθήσονται ἢ δι’ ἀντιστροφῆς οἵ τε ἀναγκαῖοι καὶ οἱ ὑπάρχοντες: ἐν δὲ τῷ μέσῳ σχήματι, ὅταν ᾖ τὸ μὲν καθόλου καταφατικὸν τὸ δὲ ἐν μέρει στερητικόν καὶ πάλιν ἐν τῷ τρίτῳ, ὅταν ᾖ τὸ μὲν καθόλου καταφατικὸν φατικὸν τὸ δὲ ἐν μέρει στερητικόν>, οὐχ ὁμοίως ἔσται ἡ δεῖξις (Arist. p. 30a6): τῶν ἄλλων, φησίν, ὁμοίως ἐχόντων κατὰ πάντα ἐπὶ τοῦ ἀναγκαίου καὶ τοῦ ὑπάρχοντος μόνον, φησίν, ἐν τῷ τετάρτῳ τρόπῳ τοῦ μέσου σχήματος καὶ ἐν τῷ πέμπτῳ τοῦ τρίτου διαφέρουσιν ἐν τῷ ὑπάρχοντι τρόπῳ καὶ τῷ ἀναγκαίῳ. ἐν μὲν γὰρ τῷ ὑπάρχοντι δι’ ἀντιστροφῶν οὐκ ἐδείκνυντο ἀλλὰ καὶ] διὰ· τῆς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῆς· ἐπὶ μέντοι τοῦ ἀναγκαίου οὐ δυνατὸν διὰ τῆς ἀδυνάτου δείξεως τούτους ἀποδεῖξαι. οἷον ὡς ἐπὶ τοῦ τετάρτου τρόπου τοῦ δευτέρου σχήματος προίτω ἡμῖν ὁ λόγος· ἔστω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης, τῷ δέ γε Γ ἐξ ἀνάγκης μὴ παντί· λέγω, ὅτι τὸ Β τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης οὐ παντὶ ὑπάρχει. τοῦτο δέ, ὥσπερ εἶπον, οὐ δυνατὸν τῇ εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγῇ δεῖξαι λέγοντας οὕτως, ὅτι, εἰ ψεῦδός ἐστι τὸ ἐξ ἀνάγκης |οὐ παντὶ ὑπάρχειν, ἔστω ἀληθὲς τὸ ὅτι τὸ Β ἐνδέχεται παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν· τοῦτο γὰρ ἀντίκειται ἀναγκαίῳ· ἀλλὰ καὶ τὸ Α τῷ Β παντὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπῆρχεν. εἶτα ποῖον ἀκολουθεῖ συμπέρασμα, ἀγνοοῦμεν· γίνεται γὰρ ἡ συζυγία ἐν πρώτῳ σχήματι ἐκ τῆς μείζονος καθόλου καταφατικῆς ἀναγκαίας δὲ ἐλάττονος καθόλου καταφατικῆς ἐνδεχομένης, ἥτις ποῖον συνάγει συμπέρασμα, οὔπω ἴσμεν πρὸ τοῦ διδαχθῆναι, τί τὸ συναγόμενον ἐκ τῆς τοιαύτης μίξεως. ὥστε καλῶς ἐλέγομεν μὴ δύνασθαι δείκνυσθαι τὸν τέταρτον τοῦ δευτέρου σχήματος συλλογισμὸν δι’ ἀδυνάτου δείξεως. τὰ αὐτὰ δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ πέμπτου τρόπου τοῦ τρίτου σχήματος συμβαίνει. διὰ ταῦτα ἐκεῖνον μὲν τὸν τρόπον τῆς δείξεως ὡς ἀσαφῆ τε καὶ διὰ τῶν ὑστέρων γινόμενον πα- ραιτητέον, τὴν διὰ τοὐ ἀδυνάτου φημί, ἐπ’ ἀμφοτέρων αὐτῶν· δεικτέον δὲ δι’ ἐκθέσεως. ἡ δὲ ἔκθεσις ἐνταῦθα τοιαύτη· ἐπὶ μὲν τοῦ τετάρτου ἐν δευτέρῳ σχήματι, εἰ τὸ Α τῷ Β παντὶ ἐξ ἀνάγκης τῷ δέ γε Γ οὐ παντὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, ληπτέον μέρος τοῦ Γ, ᾧ τὸ Α οὐχ ὑπάρχει, οἷον τὸ Δ καὶ τακτέον οὕτως· εἰ τὸ Α οὐδενὶ τῷ Δ, οὐδὲ τὸ Δ οὐδενὶ τῷ Α· τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β· τὸ ἄρα Δ οὐδενὶ τῷ Β. οὐκοῦν οὐδὲ τὸ B οὐδενὶ τῷ Δ· τὸ δὲ Δ τὶ ἰοῦ Γ ἐστί· τὸ ἄρα Β τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. ἐπὶ δὲ τοῦ τρίτου σχήματος· εἰ τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ B οὐχ ὑπάρχει· προκείσθω μέρος τοῦ Γ, ᾧ τὸ Α οὐχ ὑπάρξει, οἷον τὸ Δ, καὶ ἔσται οὕτως· εἰ τὸ Α τῷ Δ οὐδενί, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Δ. εἴ γε καὶ τῷ Γ παντί, οὗ μέρος τὸ Δ, ἀντιστρέψει ἡ Β Δ, καὶ ἔσται τὸ Δ τινὶ τῷ Β. εἰ τοίνυν τὸ μὲν Α οὐδενὶ τῷ Δ, τὸ δὲ Δ τινὶ τῷ Β, τὸ Α τινὶ τῷ Β οὐχ ὑπάρχει. εἰκότως δὲ οἱ συλλογισμοὶ τοῦ ἀναγκαίου ὡσαύτως ἔχουσι τοῖς τοῦ ὑπάρχοντος καὶ ὁμοίως αὐτοῖς δείκνυνται, διότι καὶ αἱ ἀντιστροφαὶ τῶν προτάσεων τοῦ ἀναγκαίου ὡσαύτως ἐλέγοντο ἔχειν ταῖς τοῦ ὑπάρχοντος. ἑκάτερος δὲ τῶν εἰρημένων δύο συλλογισμῶν διὰ τοῦ οἰκείου σχήματος δείκνυται τὸ ἴδιον συμπέρασμα συνάγων. ἀλλ’ ὁ μὲν τέταρτος τοῦ δευτέρου σχήματος διὰ τοῦ δευτέρου τρόπου τοῦ αὐτοῦ σχήματος οὕτως· εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ μὲν τῷ B ὑπάρχει τῷ δὲ Γ οὐ παντί, ὑπέκειτο δὲ μέρος τοῦ Γ τὸ Δ, ᾧ οὐχ ὑπάρχει τὸ Α, τὸ ἄρα Α παντὶ μὲν τῷ Β οὐδενὶ δὲ τῷ Δ ὑπάρχει, ὅσπερ ἐστὶ δεύτερος |τρόπος τοῦ δευτέρου σχήματος ἐκ τῆς μείζονος καθόλου καταφατικῆς τῆς δὲ ἐλάττονος καθόλου ἀποφατικῆς. τὸ ἄρα Β οὐδενὶ τῷ Δ ὑπάρχει, ὅπερ ἐστὶ μέρος τοῦ Γ· τὸ ἄρα Β οὐ παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει. ὁμοίως δὲ καὶ ὁ πέμπτος ἐκ τοῦ τρίτου σχήματος διὰ τοῦ δευτέρου τρόπου τοῦ αὐτοῦ σχήματος τρίτου δείκνυται οὕτως. εἰ γὰρ τὸ μὲν Α ἐξ ἀνάγκης οὐ παντὶ τῷ Γ τὸ δὲ Β ἐξ ἀνάγκης παντὶ ὑπάρχει, λέγω, ὅτι τὸ Α τῷ B ἐξ ἀνάγκης οὐ παντὶ ὑπάρχει. ἐπεὶ γὰρ τὸ Α ἐξ ἀνάγκης οὐ παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, εἰλήφθω μέρος τι τοῦ Γ, ᾧ ἐξ ἀνάγκης οὐχ ὑπάρχει τὸ Α, ὅ ἐστι τὸ Δ· τὸ ἄρα Α οὐδενὶ τῷ Δ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει· καὶ ἐπεὶ τὸ Β ἐξ ἀνάγκης παντὶ τῷ Γ, ἓν δὲ τῶν μερῶν τοῦ Γ τὸ Δὶ τὸ ἄρα Β παντὶ τῷ Δ. εἰ τοίνυν τὸ Α μηδενὶ τῷ Δ τὸ δὲ Β παντὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, δηλονότι γέγονε πάλιν τοῦ τρίτου σχήματος ὁ δεύτερος τρόπος, ὥστε ἡ ἔκθεσις ἐπ’ ἀμφοτέρων τῶν συλλογισμῶν τὸ οἰκεῖον πάλιν ἐποίησε σχῆμα.