53.1

Videntes interea Messanenses de totius regni partibus [ad curia]m multam virorum ac mulierum turbam confluere, neque suo quempiam iure fraudari, sed in omnibus iudiciis districte rigorem observari iustitie, ad accusandum Richardum Messane stratigotum audacter prosiliunt; libellos accusationis conscribunt, eosque cancellario porrigentes, ingenti clamore postulant iudicio rem committi; alii rapinas, homicidia, furta, incendia consensu illius asserunt a maleficis, accepta pecunia, perpetrari; alii vineas aut domos sibi conqueruntur ablatas; multi stupra virginum, adulteria, plerique etiam iudiciorum ei subversionem obiciunt. Cancellarius autem, cum viri prudentiam et ingenium agnovisset, arbitratus eum parti sue plurimum roboris allaturum si mentem illius beneficiis sibi posset allicere, temptabat rem aliquamdiu protrahendo furentis plebis iram compescere: illi vero, nichil ex dilatione mutato consilio, videntes cancellarium negligentius ac tepidius respondere, rursus accusationes in scripta redigunt, eaque a summitatibus harundinum suspendentes, ante palatium ingentem clamorem attollunt, miserum esse dicentes, ceteris omnibus ius suum consequentibus, solos Messanenses, qui regi fidelissimi semper extiterint, haberi ludibrio et eorum voces in curia non audiri. Tunc regina clamorem vulgi non ferens, cancellario precipit ut eorum scripta recipiens, negotium hoc sine dilatione definiat. Cancellarius autem magistris iusticiari[is] causam delegat, precipiens itidem ut Richardo stratigoto diem dicant et nunquam a districti iuris tramite recedentes, controversiam ipsam legitimo fine concludant. Qui, die constituto, diligenter allegationibus utriusque partis auditis, cum post ipsius negotii examinationem stratigotus multorum reus criminum patuisset, lata sententia, decreverunt eum, post bonorum amissionem, carceri mancipandum. Messanenses igitur ob redditum sibi privilegium et stratigoti dampnationem cancellarii nomen multis laudibus extollentes, eius se beneficio libertati redditos fatebantur, paratos se dicentes ipsius gratia quantelibet difficultatis onus suscipere. Verum exitus rei fidem eorum ostendit tam greca perfidia quam levitate piratica vacillare. Paulo post enim magna pars civium Henrico comiti, suadente Bartholomeo Parisino qui plurimum apud Messanenses poterat, occulte iuravit. Multi quoque Calabrorum, qui Messanam audito regis adventu confluxerant, eisdem erant sacramentorum nexibus irretiti, nec incertum erat Gentilem Agrigentinum episcopum a cancellario defecisse, neglecto quod ei prestiterat sacramento. interea Gillebertus comes Gravinensis ex insperato superveniens, coniuratorum repressit audaciam, et incipientem iam apertis indiciis apparere compulit inter suas iterum latebras occultari. Centum enim milites non dubie virtutis secum adduxerat, armis, ut premonitus fuerat, diligenter instructos, quos de nomina[tissimis Apulie ac Terre Laboris militibus multis cognitos bellis elegerat. Tota vero civitas variis iam ceperat rumo]ribus fl[uctuari et plebem multosque] milites adversus cancellarium, preter eam que iam plurimum invaluerat conspirationem, e vicino quoque causa suppetens, instigabat. Nuper enim ad eum de Francia Normanniaque clientuli multi confluxerant, qui, ut eorum mos est, in contumeliosa verba precipites et curie patrocinio licentius abutentes, Grecos et Longobardos proditores appellabant, multis eos iniuriis lacessentes. Henricus ergo comes, crebris eorum qui conspiraverant exhortationibus et consiliis animatus, terminum certum constituit ut in cancellarium a curia redeuntem irrueret improvisus et incautum occideret. Cumque dies instaret qua id sibi faciendum decreverat, a multis occulte iusiurandum interim exigebat, inter quos Rogerium, unum de iudicibus civitatis, nocte quadam accersiens, petiit itidem ab eo ut iuraret voluntatem comitis se facturum. Qui cum respondisset nequaquam adeo se temere iuraturum nisi rem ei manifestius indicaret, comes ei de morte cancellarii propositum suum aperuit, dicens multos proceres et episcopos magnamque partem Messanensium in idem sacramento sibi prestito consentire, diemque nichilominus ad hoc comuni consilio deputatam eidem exposuit. At ille gratum hoc sibi fore simulans asserensque nemini sapienti displicere rem tan[torum procerum consiliis adprobatam, sed inconsulti ac precipitis esse animi sine deliberatione rem tantam inconsulte promictere,] vix tandem in crastinum inducias impetravit, interposita fide quod creditum sibi consilium nemini revelaret. Summo vero mane cancellarium adiens, omnia illi verba comitis enarravit, multos inquiens adversus eum Sicilie proceres coniurasse; mature deliberandum qualiter improbis eorum consiliis obvietur; unius ad hoc diei spatium indulgeri, diem enim crastinam ad peragendum eorum propositum certissime constitutam. Tunc cancellarius vocatis ad se Gilleberto comite Gravinensi, Boamundo comite Monopoleos Rogerioque Avellini comite, de quibus maxime confidebat, rem eos ex ordine totam edocuit. At illi, periculum imminens attendentes, Rogerio iudici preceperunt ut ad comitem rediens, eius satisfaceret voluntati, ne, si iurare nolens adversus eum confidentius loqueretur, ex hoc ipso quippiam illi suspicionis ingereret; neque vero periurium incurrere vereretur, per quod ipsius regis iniuriam totiusque regni dedecus et obprobrium propulsaret. Id cum ille non secus ac iussus fuerat peregisset, visum est cancellario regem ac reginam super hiis convenire eosque consilium et acta comitis edocere. Quod ubi regina cognovit, anxia cepit distrahi sollicitudine multeque fluctuationis estibus agitari. Durius enim in fratrem decernere quippiam tantamque presumptionem animadversione digna punire crudele quidem tyrampnidique proximum videbatur; sed et si fratri parceret, intelligebat cancellario non dubium capitis periculum imminere, neque posse proditores ab eo quod ceperant absterreri; simulque considerabat indignum eum esse, cui fraternus exhiberetur affectus, qui sororis posthabita reverentia, qui tot eius beneficiorum immemor id solum agere decrevisset quod ad eius dedecus et infamiam non ambigeret retorquendum, multisque rebellandi prebens materiam, regni pacem et quietem niteretur modis omnibus impedire. Huic ergo deliberationi iusta succedens indignatio, fraternam ab eius animo clementiam exturbavit, placuitque, congregata curia, comitem sollempni iudicio conveniri, convictumque vel confessum interim in aliqua munitionum servari, donec eius indicio ceteri possent proditores agnosci. Missis igitur hostiariis, curie familiares episcopi, comites ceterique proceres cum magistris iusticiariis ad curiam convocantur. Quibus admissis, ceteri omnes ab ingressu palatii prohibentur, preter paucos milites cancellarii quos ipse iusserat introduci, timens ne tumultus in curia vel seditio quelibet oriretur. Cum enim sciret plerosque procerum qui aderant Henrici comitis favere partibus, timebat ne, si cum eo districtius agi cepisset, rem in seditionem converterent, ideoque sub tunica loricam indutus, predictos milites paratos ibidem adesse iusserat et a quibusdam clericis suis aliquot enses latenter inferri. Cumque iam omnes in curia consedissent, Henricus comes, ut a complicibus suis edoctus fuerat, indigentiam suam cepit exponere, dicens multis se debitis coartari; comitatum Montis Caveosi sumptibus vel angustiis non posse sufficere, petiitque principatum Tarenti vel comitatum quem in Sicilia Symon comes olim tenuerat sibi concedi, quasi iustam habiturus adversus cancellarium occasionem, si quidem hec ei petitio negaretur. At Gillebertus comes Gravinensis ex illius verbis oblata sibi copia respondendi: "Hec ",ait, "que velut ense stricto, preces porrigens, timide nunc improbeque postulas, facile dudum impetrare potueras, si in animum induxisses erga regem ac reginam te qualem oportuerat exbibere. Nunc autem hanc eorum animis de te non iam opinionem, sed firmam stabilemque sententiam iniecisti, ut non solum indignum te credant, qui ad altiora debeas promoveri, verum etiam id tibi dando quod possides magnopere se fuisse deceptos existiment, neque dignum censeant in regno suo quidquam a te deinceps possideri. Ut enim immensam pecunie quantitatem in usus turpissimos temere prodigeque consumptam, ut oppida que tibi data fuerant domesticis rapinis et iniuriis multis attrita preteream, ausus es etiam in ipsum regem eiusque matrem nequitie tue venenum aspergere, ut regine consuleres castella sua munire, eoque thesauros suos dum liceret transferre, dicens incertum esse quem erga ipsam animum rex esset postmodum habiturus. Regi vero persuadere temptabas ut regni tibi curam et administrationem concederet; asserebas enim reginam privatas utilitates sectantem, regni statum in deterius commutare; civitates oppidaque large distribuere; regios paulatim exhaurire thesauros; multa demum agere, que et regnum evidenter pessundarent et honori filii derogarent, et maternum prorsus affectum excludere viderentur. Rex vero temeritatem tuam agnoscens, respondit: ubi matrem suspectam haberet, multo se tibi difficilius crediturum. Sic inter matrem et filium discordiam seminans, tranquillitati regni, quam deflebas pessundari, provide consulebas. Heu michi falsitatem impudenter coneris obicere! Hec eorum me scias indicio cognovisse. Ecce presentes sunt ambo, quod utrique dixisti coram utroque nega, si potes. Nunc autem ad aliud devolutus consilium et proditionis furiis agitatus, eo te sceleris immersisti, ut cancellarii sanguinem tibi proponens hauriendum, eligensque tantis non solus involvi flagitiis, cum id te facturum iurasses, multos idem iurare fecisti. Velim ergo te palam in presentia regis edicere quod cancellario crimen intendas, cuius eum sceleris arguas, quid demum cause sit quod tam atroces in eum inimicitias excitavit. An tibi debitam hereditatem subripuit, aut patrimonii tui fines invasit? Numquid eum tibi dampni vel iniurie quidpiam intulisse conquereris? An, quod verius est, invidia stimulatus, in eius odium exarsisti? Indignaris nimirum eius arbitrio curiam regi; moleste fers eum vice regis omnibus regni populis imperare. Si parem gloriam affectas, virtute prudentiaque illi te parem exhibeas, et ambitam tibi dignitatem ultro concedimus. Quod si temeritatis innate preiudicio condempnatus, eo aspirare non potes, neque nos certe patiemur sub rectore temerario regni periclitari fortunam. Sed ad hec michi forte respondes, te semper in curia viros prudentes ac strenuos habiturum, et quod industria tua non possis hoc eorum facturum consiliis. Quod id quibusdam forsitan vere dicere putareris, nisi terre tue, quam opulentissimam recepisti, presens calamitas argumento nobis esset quid in te sit spei ac fiducie reponendum. Quod ergo iure tibi negandum palam non ausus es postulare, id facta coniuratione per te ipsum, ausu temerario, subripere conabaris. In quo, et regni quidem inventus es perturbator, et contra maiestatem regiam contumax ac rebellis, eoque ipso meruisti non solum terram quam possidebas amictere, sed et capitalem subire sententiam, nisi veniam tibi velit regia benignitas indulgere.