Latin
Lines 25.1-25.5
Oresmius, NICOLAUS ORESMIUS (c. 1320 - 1382) 25.1-5
Not analysed yet
Capitulum XXV: Quod Tyrannus non potest diu durare.
In istis duobus capitulis intendo probare, quod exigere pecuniam per tales mutationes monetae, est contra honorem regni, et in praeiudicium totalis regalis posteritatis. Sciendum est igitur, quod inter principatum regium et tyrannicum hoc interest, quod tyrannus plus diligit et plus quaerit proprium bonum quam commune conferens subditorum, et ad hoc nititur ut populum teneat sibi serviliter subiugatum; rex autem e contrario, utilitati privatae publicam praefert, et super omnia, post Deum et animam suam, diligit bonum et libertatem publicam subditorum. Et haec est vera utilitas et nobilitas principatus, cuius dominium tanto est nobilius, tanto melius, quanto est magis liberorum sive meliorum, ut ait Aristoteles, et eo diuturnius, quo in tali proposito intentio regis perseverat, dicente Cassiodoro, disciplina imperandi est amare quod multis expedit; quotiens enim regnum in tyrannidem vergitur, non longo tempore post custoditur; quia per hoc ad diminutionem, translationem, aut perditionem omnimodam properatur, maxime in regione temperata et remota a servili barbaria, ubi sunt homines conversatione, moribus et natura liberi, non servi, nec sub tyrannide per consuetudinem indurati, quibus servitus foret inexpediens, involuntaria, et oppressio tyrannica simpliciter violenta; ergo non diu permansura, quia, sicut ait Aristoteles, violenta citissime corrumpuntur. Ideo dicit Tullius, quod nulla vis imperii tanta est, quae premente metu possit esse diuturna. Et Seneca in tragoediis inquit:
Violenta nemo imperia continuat diu,
Moderata durant.
Unde principibus destitutis improperabatur Dominus per prophetam dicens, quod imperabant subditis cum austeritate et potentia. Adhuc autem propositum aliter declaratur: ait enim Plutarchus ad Traianum Imperatorem, quod respublica est corpus quoddam, quod divini numinis instar beneficio animatur, et summae aequitatis agitur nutu, et regitur quodam moderamine rationis. Est igitur respublica sive regnum, sicut quoddam corpus humanum, et ita vult Aristoteles V Politicae. Sicut igitur corpus male disponitur, quando humores excessive fluunt saepe ex hoc inflatur et nimium ingrossatur, reliquis exsiccatis et nimis attenuatis, tolliturque debita proportio, neque tale corpus potest diu vivere; ita conformiter est de communitate vel regno, divitiae ab una eius parte attrahuntur ultra modum. Communitas namque vel regnum, cuius principantes, in comparatione ad subditos, quantum ad divitias, potentiam et statum, enormiter crescunt, est sicut monstrum unum, sicut unus homo, cuius caput est ita magnum tam grossum, quod non potest a reliquo debili corpore sustentari. Quemadmodum igitur talis homo non potest sese iuvare, neque sic diu vivere, ita neque regnum permenere poterit cuius princeps trahit ad se divitias in excessu, sicut fit per mutationes monetae, ut patuit capitulo XX. Rursum, sicut in mixtione vocum non placet aut delectat aequalitas nimia vel indebita, quae totam consonantiam destruit et deturpat, immo requiritur proportionata inaequalitas et commensurata, qua perseverante eminent laeti blanda modulamina chori; sic etiam universaliter, quo ad omnes partes communitatis, aequalitas possessionum vel potentiae non convenit nec consonat, sed et nimia disparitas harmoniam reipublicae dissipat et corrumpit, ut patet per Aristotelem V Politicae. Potissime vero ipse princeps, qui est in regno veluti tenor et vox principalis in cantu, si magnitudine excedat, et a reliqua communitate discordat, regalis politiae melos tunc erit turbatum. Propter quod, secundum Aristotelem, adhuc est alia differentia inter regem et tyrannum. Tyrannus enim vult esse potentior tota communitate cui praesidet violenter, regis vero temperantia est tali moderamine temperata, quod ipse est maior atque potentior, quam aliquis eius subditus; est tamen ipsa tota communitate inferior viribus et opibus, et sic in medio constitutus. Sed quia potestas regia communiter et leviter tendit in maius, ideo maxima cautela adhibenda est et pervigil custodia, immo altissima et principalis prudentia requiritur ad eam praeservandam, ne labatur ad tyrannidem, praecipue propter adulatorum fallacias, qui semper principes ad tyranniam impulerunt, ut ait Aristoteles. Ipsi enim, ut in libro Esther legitur, aures principum simplices, et ex sua natura alios existimantes, callida fraude decipiunt, et eorum suggestionibus regum studia depravantur. Sed quoniam eos evitare aut extirpare difficile est, ipse Aristoteles dat aliam regulam, per quam regnum potest longo tempore conservari. Et est, quod princeps non multum amplificet dominium supra subditos, exactiones, captiones non faciat, libertates eis dimittat aut concedat, nec eos impediat, neque utatur plenitudine potestatis, sed potentia legibus et consuetudinibus limitata vel regulata. Pauca enim, ut ait Aristoteles, sunt iudicis vel principis arbitrio relinquenda. Aristoteles enim adducit exemplum de Theopompo Lacedaemoniorum rege, qui, cum multas potestates atque tributa populo remisisset ab antecessoribus imposita, ipse quidem uxori ploranti et improperanti, turpe esse regnum minoris emolumenti filiis tradere quam suscepisse a patre, respondit dicens: trado diuturnius. O divinum oraculum! O quanti ponderis verbum, et in palatiis regiis litteris aureis depingendum. Trado, inquit, diuturnius; ac si diceret, plus auxi regum duratione temporis, quam sit diminutum moderatione potestatis. Ecce plusquam Salomon hic; nam si Roboam de quo supra memini a patre suo Salomone regnum sic compositum recepisset et tenuisset nunquam decem de XII tribubus perdidisset nec sibi improperatum fuisset. Eccles. XLVII: profanasti semen tuum inducere iracundiam ad liberos tuos et caeteris stultitiam tuam ut faceres imperium bipartitum. Sic igitur ostensum est quod dominium quod ex regno in tyrannidem vertitur oportet ut celeriter finiatur.