Book 1

[1,7] CAPUT VII. Apollo enim, quem praeter caeteros diuinum maximeque fatidicum existimant, Colophone respondens, quod Delphis (credo) migrauerat, Asiae ductus amoenitate; quaerenti cuidam, quis esset, aut quid esset omnino Deus, respondit uiginti et uno uersibus, quorum hoc principium est: "g-Autophues, g-adidaktos, g-amehtor, g-astupheliktos, g-Ounoma g-mehde g- g-logoh g-chohroumenon,g-en g-puri g-naiohn g-Touti g-theos, g-mikra g-de g-theou g-meris g-aggeloi h-hehmeis." Num quis potest suspicari de Ioue esse dictum, qui et matrem habuit, et nomen? Quid quod, Mercurius ille ter maximus, cuius supra mentionem feci, non modo g-amehtora, ut Apollo, sed g-apatora quoque appellat Deum; quod origo illi non sit aliunde? Nec enim potest ab ullo esse generatus, qui ipse uniuersa generauit. Satis (ut opinor) et argumentis docui, et testibus confirmaui, quod per se satis clarum est : Unum esse regem mundi, unum patrem, unum Deum. Sed fortasse quaerat aliquis a nobis idem illud, quod apud Ciceronem quaerit Hortensius: Si Deus unus est, quae esse beata solitudo queat? Tamquam nos, qui unum esse dicimus, desertum ac solitarium esse dicamus; habet enim ministros, quos uocamus nuntios. Et est illud uerum, quod dixisse in Exhortationibus Senecam supra retuli, ministros genuisse regni sui Deum. Verum hi neque dii sunt, neque deos se uocari, aut coli uolunt: quippe qui nihil praeter iussum ac uoluntatem Dei faciant. Nec tamen illi sunt, qui uulgo coluntur, quorum et exiguus et certus est numerus. Quod si cultores deorum eos ipsos se colere putant, quos summi Dei ministros appellamus, nihil est quod nobis faciant inuidiam, qui unum Deum dicamus, multos negemus. Si eos multitudo delectat, non duodecim dicimus, aut trecentos sexaginta quinque (ut Orpheus), sed innumerabiles esse arguimus errores eorum in diuersum, qui tam paucos putant. Sciant tamen, quo nomine appellari debeant: ne Deum uerum uiolent, cuius nomen exponunt, dum pluribus tribuunt. Credant Apollini suo, qui eodem illo responso, ut Ioui principatum, sic etiam caeteris diis abstulit nomen. Tertius enim uersus ostendit, Dei ministros, non deos, uerum angelos appellari oportere. De se quidem ille mentitus est, qui cum sit e numero daemonum, angelis se Dei aggregauit: denique in aliis responsis daemonem se esse confessus est. Nam cum interrogaretur, quomodo sibi supplicari uellet, ita respondit: "g-Pansophe, g-pantodidakt' g-aiolostrophe, g- kekluthi g-daimon." Item rursus cum precem in Apollinem Smynthium rogatus expromeret, ab hoc uersu exorsus est: "g-Armonieh g-kosmoio, g-phaesphore g-kai g- sophe g-daimon." Quid ergo superest, nisi ut sua confessione uerberibus ueri Dei ac poenae subiaceat sempiternae? Nam et in alio responso ita dixit: "g-Daimones g-hoi g-phoitohsi g-peri g-chtona g-kai g-peri g-ponton g-Akamantoi g-damantai g-hupai g-mastigi g-theoio." De utrisque generibus in secundo libro disserimus (scilicet cap- 15). Interim nobis sat est, quod, dum honorare se uult, et in coelo collocare, confessus est, id quod res habet, quomodo sint appellandi qui Deo semper assistunt. Retrahant ergo se homines ab erroribus et abiectis religionibus prauis, parentem suum dominumque cognoscant: cuius nec uirtus aestimari potest, nec magnitudo perspici, nec principium comprehendi. Cum ad illum mentis humanae intentio et acumen et memoria peruenerit, quasi subductis et consummatis omnibus uiis, subsistit, haeret, deficit; nec est aliquid ulterius quo progredi possit. Verum quia fieri non potest, quin id quod sit, aliquando esse coeperit, consequens est, ut quando nihil ante illum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus. Ideoque ab Apolline g-autophuehs, a Sibylla g-autogenehs, et g-agennehtos, et g-apoiehtos nominatur. Quod Seneca, homo acutus, in Exhortationibus uidit: «Nos, inquit, aliunde pendemus. Itaque ad aliquem respicimus, cui, quod est optimum in nobis debeamus. Alius nos edidit; alius instruxit: Deus ipse se fecit.»