1.26

Ad bellum gestis? primum inspice, cuiusmodi res sit pax, cuiusmodi bellum, quid illa bonorum, quid hoc malorum secum vehat, atque ita rationem ineas, num expediat pacem bello permutare. Si res quaedam admirabilis est, regnum undique rebus optimis florens, bene conditis urbibus, bene cultis agris, optimis legibus, honestissimis disciplinis, sanctissimis moribus: cogita tecum, haec felicitas mihi perturbanda est, si bello. Contra, si quando conspexisti ruinas urbium, dirutos vicos, exusta fana, desolatos agros, et id spectaculum miserandum, ut est, visum est, cogita hunc esse belli fructum. Si grave iudicas sceleratam conductitiorum militum colluviem in tuam regionem inducere, hos civium tuorum malo alere, his inservire, [XXIV] his blandiri, immo horum arbitrio te ipsum ac tuam incolumitatem committere: fac cogites hanc esse belli conditionem. Si abominaris latrocinia, haec docet bellum: si exsecraris parricidium, hoc in bello discitur. Nam qui vereatur unum occidere commotus, qui levi auctoramento conductus tot homines iugulat? Si praesentissima Reipublicae pestis est, legum neglectus, silent leges inter arma. Si foedum existimas stuprum, incestum, et his turpiora, horum omnium bellum magister est. Si fons omnium malorum est impietas, et religionis neglectus, haec belli procellis prorsus obruitur. Si iudicas pessimum esse Reipublicae statum, cum plurimum possunt qui pessimi sunt, in bello regnant sceleratissimi: et quos in pace suffigas in crucem, horum in bellis primaria est opera. Quis enim melius per devia ducet copias, quam latro exercitatus? Quis fortius diripiet aedes, aut spoliabit templa, quam parietum perfossor, aut sacrilegus? Quis animosius feriet hostem, et hauriet ferro vitalia, quam gladiator, aut parricida? Quis aeque idoneus ad iniiciendum ignem urbibus aut machinis, quam incendiarius? Quis aeque contemnet fluctus, marisque discrimina, ac pirata diutinis praedationibus exercitus? [XX] Vis palam cernere, quam res sit impia bellum, animadverte per quos geritur. Si pio Principi nihil antiquius esse debet, quam suorum incolumitas, huic bellum in primis invisum sit, oportet. Si Principis felicitas est imperare felici, pacem potissimum amplecti debet. Si praecipue optandum bono Principi, ut imperet quam optimis, bellum detestetur oportet, unde scatet omnis impietatis sentina. Si suas opes esse putat quidquid cives possident, bellum omnibus rationibus vitet, quod ut felicissime cadat, certe facultates omnium atterit, et quod honestis artibus partum est, in immanes quosdam carnifices erogandum. Iam illud etiam atque etiam perpendant, suam cuique blandiri causam, et suam cuique spem arridere, cum illa saepenumero pessima sit, quae commoto videatur aequissima, et haec non raro fallit. Sed finge causam iustissimam, finge exitum belli prosperrimum, rationem fac ineas omnium incommodorum quibus gestum est bellum, et commoditatum quas peperit victoria, et vide num tanti fuerit vincere. Vix umquam victoria contingit incruenta. Iam habes tuos humano sanguine pollutos. Ad haec supputa morum, publicaeque disciplinae iacturam, nullo compendio sarciendam. Exhauris tuum fiscum, expilas populum, oneras bonos, ad facinus excitas improbos, neque vero confecto bello, [XXV] protinus et belli reliquiae sopitae sunt. Obsolescunt artes, includuntur negociatorum commercia. Ut hostem includas, prius temet ipsum a tot rationibus cogeris excludere. Ante bellum omnes finitimae regiones tuae erant, pax enim rerum commerciis facit omnia communia. Vide quantam rem egeris, nunc vix tua est, quae maxime tua est ditio. Ut oppidulum excindas, quot machinis, quot tentoriis opus est? Imitatitiam urbem facias oportet, ut veram evertas, at minoris aliud verum oppidum exstrui poterat. Ne liceat hosti prodire ex oppido, tu exsul a patria sub dio dormis. Minoris constaturum erat, aedificare nova moenia, quam aedificata machinis demoliri. Ut ne computem hic, quod pecuniarum effluit inter exigentium, recipientium, ac Ducum digitos, quae sane pars est non minima. Quod si horum singula ad verum calculum revoces, ni compereris decima impendiorum parte pacem redimi potuisse, patiar aequo animo me profligari undique. Sed parum excelsi animi tibi videare, si quid remittas iniuriarum: imo nullum est certius argumentum humilis animi, minimeque Regii, quam ulcisci. Maiestati tuae nonnihil decedere putas, si cum finitimo Principe agens, [XXVI] et fortasse cognato, aut affini, fortassis alias bene de te merito, de tuo iure decedas aliquantulum. At quanto humilius deiicis maiestatem tuam, dum Barbaris cohortibus, et infimae sceleratorum feci, numquam explendae, auro subinde litare cogeris, dum ad Cares vilissimos simul ac nocentissimos blandus ac supplex mittis legatos, dum tuum ipsius caput, dum tuorum fortunas illorum credis fidei, quibus nihil est neque pensi, neque sancti? Quod si quid iniquitatis videbitur habere pax, cave sic cogites, hoc perdo, sed tanti pacem emo.