Book 1

[1,13] CAPUT XIII. Si ergo uanae sunt istae rationes philosophorum, quid superest, nisi ut uere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscissum? nisi forte aliquis existimet deum fuisse, qui timuit cohaeredem: cum, si quid diuinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Iupiter nasceretur, qui eum regni possessione priuauit. Idem sororem suam Rheam, quam latine Opem dicimus, cum haberet uxorem, responso uetitus esse dicitur, mares liberos educare; quod futurum esset, ut a filio pelleretur: quam rem metuens, natos sibi filios non utique deuorabat (ut ferunt fabulae) sed necabat; quamquam scriptum sit in Historia sacra (scilicet Ennii) Saturnum, et Opem, caeterosque tunc homines humanam carnem solitos esitare: uerum primum Iouem, leges hominibus moresque condentem, edicto prohibuisse ne liceret eo cibo uesci. Quod si uerum est, quae potest in eo fuisse iustitia? Sed fictum sane putemus, Saturnum filios deuorasse, modo quum aliqua ratione: num idcirco, quod ait uulgus comedisse filios suos eum qui extulerit, sepulturaeque mandauerit? Ops autem cum Iouem peperisset, subtraxit infantem, eumque nutriendum furtim misit in Cretam. Rursum imprudentiam reprehendam necesse est. Cur enim responsum ab alio potius accepit? Cur in coelo constitutus, quae gerebantur in terra, non uidebat? Cur eum Corybantes cymbalis fefellerunt? Postremo cur extitit aliqua uis maior, quae illius uinceret potestatem? Nimirum senex a iuuene facile uictus est, ac spoliatus imperio. Fugit igitur, et in Italiam nauigio uenit, cum errasset diu; sicut expulsus Ouidius in Fastorum libris (libro primo) refert: "Causa ratis superest. Thuscum rate uenit ad amnem Ante pererrato falcifer orbe Deus". Hunc errantem atque inopem Ianus excepit. Cuius rei argumenta sunt nummi ueteres, in quibus est cum duplici fronte Ianus, et in altera parte nauis; sicut idem poeta (ibidem) subiecit: "At bona posteritas puppim formauit in aere, Hospitis aduentum testificata dei." Omnes ergo non tantum poetae, sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores, hominem fuisse consentiunt, qui res eius in Italia gestas memoriae prodiderunt: Graeci, Diodorus et Thallus; Latini, Nepos et Cassius et Varro. Nam cum agresti quodam more in Italia uiueretur, "Is genus indocile, ac dispersum montibus altis Composuit; legesque dedit, Latiumque uocari Maluit, his quoniam latuisset tutus in oris". Censet ne aliquis deum esse, qui pulsus est, qui fugit, qui latuit? Nemo tam stultus est. Qui enim fugit aut latet, et uim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui temporibus eius recentior fuit, aperte Saturnum in terra et apud homines regnasse commemorat: "G-Prohtistos g-men g-anassen g-epichthoniohn g-androhn, g-Ek g-de g-Kronou g-genet' g-autos g-anax, g-megas, g-euruopa g-Zeus". Item Maro noster: "Aureus hanc uitam in terris Saturnus agebat"; Et alio loco: "Aureaque (ut perhibent) illo sub rege fuere Saecula: sic placida populos in pace regebat". Neque superius dixit in coelo egisse uitam, neque inferius superos in pace rexisse: unde apparet illum regem fuisse terrenum; quod alibi apertius declarat: "Aurea condet Saecula; qui rursus Latio, regnata per arua Saturno quondam". Ennius quidem in Euhemero non primum dicit regnasse Saturnum, sed Uranum patrem. Initio, inquit, primus in terris imperium summum Coelus habuit; is id regnum una cum fratribus suis instituit atque parauit. Non magna dissensio, siquidem maximorum auctorum de filio ac patre dubitatio est. Sed tamen utrumque fieri potest: ut et primus Uranus eminere inter caeteros potentia coeperit, et principatum habere, non regnum; postea Saturnus maiores sibi opes comparauerit, ac regium nomen asciuerit.